SOBOTA
20 września

Gruziński reżyser filmowy, scenarzysta, aktor i artysta wizualny Kote Mikaberidze (1896–1973), którego wkład we wczesne kino radzieckie jest coraz częściej doceniany za oryginalność i odwagę, znany jest przede wszystkim z awangardowego arcydzieła Moja babcia (Chemi bebia, 1929). Swoją artystyczną drogę rozpoczął w teatrze – w latach 1918–1921 występował w Kutaisi i Batumi. Po radzieckiej okupacji Gruzji przeniósł się do Tbilisi. Tam Mikaberidze angażował się w działalność kulturalną w wydziale politycznym Armii Czerwonej, zanurzając się w ideologicznych i artystycznych przemianach epoki.

Na początku lat 20. wszedł do świata kina jako aktor, kiedy to pojawił się w jednych z pierwszych gruzińskich filmów radzieckich. Do jego znaczących ról należą wcielenia m.in. w filmach Iwana Pieriestaniego Arsen Dżordżiaszwili (1921) i Sami sitsotskhle (1924) czy Vin aris damnashave? (1925) Aleksandra Tsutsunawy, w których jego gra ewoluowała od teatralnej przesady do subtelnej, ekspresyjnej filmowej techniki.

W 1929 roku Mikaberidze zadebiutował jako reżyser filmem Moja babcia – satyrycznym i formalnie odważnym dziełem, które zrywało z konwencjami epoki. Film łączy elementy niemieckiego ekspresjonizmu, francuskiej awangardy, radzieckiej teorii montażu i amerykańskiego slapsticku i krytykuje biurokratyczną nieudolność i kulturę protekcjonizmu. Surrealistyczny język wizualny, pomysłowe użycie tekstu, animacji i stylizowanych dekoracji uczyniły go kamieniem milowym kina eksperymentalnego. Jednak antybiurokratyczny ton rozzłościł władze radzieckie, co doprowadziło do zakazu dystrybucji filmu.
Po tym działaniu cenzury Mikaberidze zwrócił się ku aprobowanym przez państwo filmom dokumentalnym i tzw. kulturfilmom. Reżyserował filmy instruktażowe, takie jak Agrominimumi (1930), oraz nakręcił pełnometrażową fabułę Hasani (1932). Filmy te promowały radziecką politykę rolną i kolektywizację. Choć pozbawione były swobody formalnej jego debiutu, Mikaberidze starał się dawać wyraz swoim artystycznym instynktom nawet przy ograniczeniach narzuconej ideologii.

W połowie lat 30. podjął ambitniejsze tematy historyczne i literackie. Swój krótkometrażowy film Kajeti (1936) oparł na epizodzie zaczerpniętym ze średniowiecznego poematu Rycerz w tygrysiej skórze Szoty Rustawelego. Mimo uszczuplonych środków i konfliktów w studiu film odzwierciedlał jego niegasnące zainteresowanie eksperymentem wizualnym i dziedzictwem kultury gruzińskiej.
Ostatnim pełnometrażowym dziełem Mikaberidze był Dagvianebuli sasidzo (Narzeczony, który się spóźnił, 1939) – komediowy hołd dla radzieckiego kolektywizmu. Film, w pełni zgodny z polityką kulturalną stalinizmu, wyraźnie kontrastował z buntowniczą energią Mojej babci. Jednak nawet w tym niesprzyjającym środowisku wyróżniało się jego wyczucie komediowego rytmu.W latach 50. Mikaberidze napotykał coraz większe trudności. Niedokończony projekt Jadosnuri salamuri (Magiczna fujarka) został mu odebrany, a on sam borykał się z problemami zdrowotnymi i zawodową izolacją. W 1957 roku został aresztowany i skazany na trzy lata łagru za antyradzieckie listy, napisane po protestach w Tbilisi w 1956 roku. Osadzenie w łagrze to kolejny przykład ryzyka, na jakie narażali się radzieccy artyści, którzy nie w pełni podporządkowali się systemowi.

Mikaberidze po uwolnieniu nigdy już nie mógł reżyserować filmów fabularnych. Pracował przy dubbingu i tworzył rysunki oraz karykatury. Zmarł nagle w 1973 roku podczas przemówienia w czasie uroczystości wspomnieniowej poświęconej innemu filmowcowi.
Życie Kote Mikaberidze naznaczone było artystycznym geniuszem, politycznymi represjami i niezachwianą wiarą w siłę sztuki. Choć jego dorobek ograniczyły okoliczności historyczne, jego spuścizna – zwłaszcza Moja babcia – pozostaje świadectwem odporności wizjonerskiego kina w czasach cenzury.